Co to jest neo-KRS? Wyjaśnienie pojęcia i kontrowersje

Neo-KRS to określenie Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej po zmianie przepisów z 2017 r., w wyniku której 15 sędziów-członków Rady wybiera Sejm. Zdaniem Sądu Najwyższego, TSUE i ETPCz taki sposób powoływania podważa niezależność KRS i może wpływać na ocenę nominacji sędziowskich. Nie oznacza to jednak, że każde orzeczenie wydane przez sędziego powołanego na wniosek neo-KRS jest automatycznie nieważne.

Czym jest neo-KRS?

Krajowa Rada Sądownictwa stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów, a także przedstawia Prezydentowi RP wnioski o powołanie sędziów. Określenie „neo-KRS” odnosi się do Rady działającej w modelu wprowadzonym ustawą z 8 grudnia 2017 r.

Najważniejsza zmiana dotyczyła sposobu wyboru 15 sędziów-członków KRS. Wcześniej wybierało ich środowisko sędziowskie, natomiast po nowelizacji wyboru dokonuje Sejm. Właśnie ta zmiana jest podstawą zarzutu, że Rada nie zapewnia wystarczającej niezależności od władzy ustawodawczej.

Termin „neo-KRS” ma charakter potoczny, ale jest szeroko używany w orzecznictwie, piśmiennictwie prawniczym i debacie dotyczącej praworządności. „Neo-sędzią” nazywa się natomiast osobę powołaną przez Prezydenta RP na wniosek KRS ukształtowanej według tego modelu.

Dlaczego status neo-KRS jest kwestionowany?

Podstawowy zarzut dotyczy art. 187 Konstytucji RP. Przepis określa skład KRS, ale nie wskazuje wprost, kto ma wybierać wszystkich sędziów-członków Rady. Według Sądu Najwyższego konstytucyjny model zakładał ich wybór przez przedstawicieli środowiska sędziowskiego, a przekazanie tej kompetencji Sejmowi zwiększyło wpływ polityczny na organ uczestniczący w nominacjach sędziowskich.

Wątpliwości dotyczą także art. 186 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym KRS ma stać na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Jeżeli większość członków-sędziów Rady zależy od wyboru parlamentarnego, pojawia się pytanie, czy organ może wykonywać tę funkcję w sposób wystarczająco niezależny.

Stanowisko to znalazło odzwierciedlenie między innymi w uchwale połączonych izb Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., sygn. BSA I-4110-1/20, oraz w późniejszych rozstrzygnięciach. Do problemu odwoływały się również TSUE i Europejski Trybunał Praw Człowieka. Wskazywano, że wadliwość organu uczestniczącego w procedurze nominacyjnej może mieć znaczenie dla prawa do sądu ustanowionego ustawą, niezależnego i bezstronnego.

Nie ma jednak jednego, automatycznego skutku dla wszystkich nominacji. Ocena zależy między innymi od tego, do którego sądu powołano daną osobę oraz czy konkretne okoliczności podważają jej niezawisłość i bezstronność.

Jakie są skutki dla sędziów Sądu Najwyższego i sądów powszechnych?

W uchwale z 23 stycznia 2020 r. Sąd Najwyższy odmiennie ocenił nominacje do Sądu Najwyższego i nominacje do sądów powszechnych. To rozróżnienie ma znaczenie dla stron, które chcą zakwestionować skład rozpoznający ich sprawę.

W przypadku sądów powszechnych – rejonowych, okręgowych i apelacyjnych – nie można więc przyjąć, że każdy wyrok wydany z udziałem neo-sędziego jest z góry nieważny. Konieczna może być ocena, czy w konkretnej sprawie doszło do naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka albo art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej.

Skutkiem stwierdzenia takiego naruszenia może być uznanie, że sąd był nienależycie obsadzony. Nie następuje to jednak wyłącznie na podstawie obecności sędziego powołanego przez neo-KRS. Właśnie dlatego znaczenie ma indywidualny test niezawisłości i bezstronności.

Co może zrobić strona procesu?

Jeżeli w sprawie orzeka sędzia powołany na wniosek neo-KRS, strona powinna szybko ustalić, jaki środek procesowy jest dostępny w danym postępowaniu. Możliwe działania obejmują:

• Wniosek o wyłączenie sędziego – w sprawie cywilnej podstawą może być art. 49 k.p.c., a w sprawie karnej art. 41 k.p.k., jeżeli istnieją okoliczności wywołujące uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności.
• Wniosek o zbadanie spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności – w sprawach objętych art. 42a ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych trzeba uwzględnić termin 7 dni od uzyskania informacji o składzie rozpoznającym sprawę.
• Zarzut nienależytej obsady sądu – po wydaniu orzeczenia może być podnoszony w środku odwoławczym, między innymi na podstawie art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. albo art. 379 pkt 4 k.p.c., zależnie od rodzaju postępowania.
• Skarga do ETPCz – po wyczerpaniu krajowych środków prawnych może wchodzić w grę skarga związana z naruszeniem prawa do rzetelnego procesu z art. 6 ust. 1 Konwencji.

Termin 7 dni nie powinien być lekceważony. Liczy się go od dnia, w którym strona otrzymała informację o składzie rozpoznającym sprawę. Przepis budzi poważne spory, między innymi dlatego, że strona może nie mieć realnej możliwości szybkiego ustalenia wszystkich okoliczności nominacji sędziego. Mimo to jest on obowiązującym elementem procedury i może wpływać na ocenę wniosku.

Samo złożenie wniosku nie gwarantuje wyłączenia sędziego ani uchylenia orzeczenia. Trzeba wskazać konkretne okoliczności i powiązać je ze standardem niezawisłości, bezstronności albo prawidłowej obsady sądu. Nie wystarczy samo niezadowolenie z rozstrzygnięcia.

Na czym polega test bezstronności neo-sędziego?

Test zaproponowany w orzecznictwie SN nawiązuje do standardu wypracowanego przez ETPCz, między innymi w sprawie dotyczącej Islandii. W uproszczeniu bada się trzy kwestie: czy doszło do naruszenia prawa przy powołaniu, czy naruszenie było dostatecznie poważne oraz czy zostało naprawione przez sądy krajowe.

W polskich realiach spór koncentruje się przede wszystkim na trzecim elemencie, czyli na indywidualnych okolicznościach nominacji. Przy ocenie sędziego sądu powszechnego mogą mieć znaczenie:

• Rodzaj nominacji – pierwsze powołanie do zawodu sędziego może być oceniane inaczej niż awans do sądu wyższej instancji.
• Związek awansu z funkcją administracyjną – znaczenie może mieć zbieżność czasowa awansu z objęciem stanowiska prezesa lub wiceprezesa sądu z nominacji ministra sprawiedliwości.
• Przebieg prac KRS – analizie może podlegać utajnienie obrad dotyczących kandydatury.
• Opinia środowiska sędziowskiego – istotna może być jednoznacznie negatywna opinia zgromadzenia ogólnego sędziów.
• Porównanie z kontrkandydatami – bierze się pod uwagę doświadczenie, dorobek i poparcie innych kandydatów oraz to, czy konkurs był rzeczywiście konkurencyjny.

Test nie służy do oceny treści pojedynczego wyroku. Niekorzystne rozstrzygnięcie samo w sobie nie dowodzi braku bezstronności. Chodzi o ustalenie, czy sposób powołania i późniejsze okoliczności mogły stworzyć uzasadnione wątpliwości co do niezależności sędziego w konkretnej sprawie.

Co warto zapamiętać?

Neo-KRS jest kwestionowana z powodu sposobu wyboru sędziów-członków przez Sejm. Orzecznictwo inaczej traktuje nominacje do Sądu Najwyższego i nominacje do sądów powszechnych. W tej drugiej grupie konieczna jest zazwyczaj indywidualna ocena, a nie automatyczne uznanie każdego orzeczenia za nieważne.

Przepisy i orzecznictwo dotyczące neo-KRS pozostają dynamiczne, dlatego w konkretnej sprawie znaczenie mają termin procesowy, rodzaj postępowania, etap sprawy i okoliczności nominacji sędziego. Przed złożeniem wniosku lub środka odwoławczego warto skonsultować sprawę z profesjonalnym pełnomocnikiem.

Artykuł nie stanowi porady prawnej. Zastosowanie przedstawionych informacji zależy od okoliczności konkretnej sprawy, aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa.