Od kiedy działa Neo KRS?

Tzw. Neo-KRS działa od 17 stycznia 2018 r. Tego dnia weszły w życie przepisy wynikające z nowelizacji ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa uchwalonej w grudniu 2017 r. Zmieniły one sposób wyboru 15 sędziowskich członków Rady – zamiast sędziów zaczął ich wybierać Sejm.

„Neo-KRS” nie jest formalną nazwą organu. To określenie publicystyczne i prawnicze używane wobec składów Krajowej Rady Sądownictwa wyłonionych na podstawie tych przepisów. Trzeba też odróżnić datę wejścia w życie nowego mechanizmu od dnia wyboru konkretnego składu Rady. Dla oceny początku funkcjonowania tak ukształtowanej KRS najważniejsza jest właśnie data 17 stycznia 2018 r.

Co zmieniła nowelizacja ustawy o KRS?

Nowelizacja z grudnia 2017 r. zmieniła sposób obsadzania sędziowskiej części Krajowej Rady Sądownictwa. Chodzi o 15 członków będących sędziami. Wcześniej wybierali ich przedstawiciele środowiska sędziowskiego. Po zmianie wyboru dokonuje Sejm.

Nie zmieniło się natomiast to, że KRS jest organem konstytucyjnym, którego zadaniem jest między innymi stanie na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Spór dotyczy przede wszystkim tego, czy sposób wyłaniania 15 sędziowskich członków odpowiada konstytucyjnym gwarancjom niezależności Rady.

Najważniejsza różnica między wcześniejszym i obecnym mechanizmem wygląda następująco:

• Przed 2018 r. – 15 sędziowskich członków KRS wybierali sędziowie.
• Od 17 stycznia 2018 r. – 15 sędziowskich członków KRS wybiera Sejm.
• Wspólny element – KRS nadal składa się także z członków wskazywanych przez inne organy, w tym przedstawicieli Sejmu i Senatu oraz ministra sprawiedliwości.
• Skutek praktyczny – udział parlamentu w wyborze sędziowskiej części Rady stał się głównym powodem kwestionowania jej niezależności.

To właśnie ta zmiana sprawiła, że późniejsze składy Rady zaczęto określać mianem tzw. Neo-KRS. Określenie odnosi się więc do sposobu wyłonienia organu, a nie do odrębnej instytucji ustanowionej w ustawie.

Dlaczego status tzw. Neo-KRS jest kwestionowany?

Zastrzeżenia prawne koncentrują się na ryzyku nadmiernego wpływu politycznego na organ uczestniczący w procedurze powoływania sędziów. Krytycy nowego modelu wskazują, że wybór 15 sędziowskich członków przez Sejm osłabia samorządowy i niezależny charakter KRS.

Wątpliwości te pojawiały się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. W polskim orzecznictwie wskazywano między innymi, że KRS ukształtowana po zmianach z 2017 r. może nie zapewniać wystarczających gwarancji niezależności od władzy ustawodawczej i wykonawczej.

Znaczenie tych ocen wykracza poza samą organizację Rady. KRS przedstawia Prezydentowi kandydatów na sędziów, dlatego sposób jej wyłonienia wpływa na ocenę całego procesu nominacyjnego. Z tego powodu kwestionowany bywa także status sędziów powołanych lub awansowanych przy udziale Rady wybranej według nowych zasad. Są oni często określani jako tzw. neo-sędziowie.

Nie oznacza to jednak, że w każdym postępowaniu istnieje jeden automatyczny skutek dotyczący wszystkich takich powołań. Ocena zależy od rodzaju nominacji, sądu oraz zastosowanej podstawy prawnej. Orzecznictwo krajowe i międzynarodowe rozwijało w tej sprawie różne standardy badania niezależności i bezstronności sądu.

Jakie znaczenie miały orzeczenia SN, TSUE i ETPCz?

Sąd Najwyższy wskazywał, że sposób wyboru sędziowskich członków KRS po 2017 r. rodzi wątpliwości co do zgodności z konstytucyjną rolą Rady. TSUE oraz ETPCz badały z kolei, czy udział tak ukształtowanej KRS może wpływać na prawo do niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą.

W orzeczeniach dotyczących Polski ETPCz podkreślał, że poważne uchybienia w procedurze powoływania sędziów mogą wpływać na ocenę sądu orzekającego w konkretnej sprawie. TSUE również oceniał niezależność organów uczestniczących w nominacjach sędziowskich w kontekście prawa Unii Europejskiej.

Te rozstrzygnięcia nie zmieniły formalnej nazwy Krajowej Rady Sądownictwa. Wyjaśniają jednak, dlaczego termin „Neo-KRS” jest używany w debacie prawnej i dlaczego status jej składów pozostaje przedmiotem sporu.

Jaka jest obecna sytuacja wokół KRS?

Spór o sposób obsadzania KRS nadal jest częścią szerszego kryzysu praworządności w Polsce. Obejmuje także status sędziów powołanych przy udziale Rady, skutki wydanych przez nich orzeczeń oraz rolę Prezydenta w procesie nominacyjnym.

Debata dotyczy zarówno nowych rozwiązań ustawowych, jak i tego, czy można przeprowadzić zmiany na podstawie obowiązujących przepisów. Pojawiają się propozycje przywrócenia wyboru sędziowskich członków przez samo środowisko sędziowskie, ale ich realizacja zależy od kształtu przyszłych ustaw oraz stanowiska innych organów państwa.

Najkrótsza odpowiedź na pytanie „Neo-KRS od kiedy działa?” brzmi więc: od 17 stycznia 2018 r., gdy weszły w życie przepisy przekazujące Sejmowi wybór 15 sędziowskich członków KRS. Sama nazwa „Neo-KRS” pozostaje określeniem zwyczajowym, używanym do opisania Rady wyłonionej w tym zmienionym trybie.