Neo KRS – o co chodzi w tym pojęciu?
Neo-KRS to potoczne, publicystyczne określenie Krajowej Rady Sądownictwa wybranej według zasad wprowadzonych nowelizacją ustawy z grudnia 2017 roku. Najważniejsza zmiana polegała na tym, że 15 sędziowskich członków Rady zaczęli wybierać posłowie, a nie – jak wcześniej – sami sędziowie. To właśnie sposób wyłonienia Rady stał się źródłem poważnych sporów konstytucyjnych i europejskich.
Czym jest neo-KRS?
Krajowa Rada Sądownictwa jest konstytucyjnym organem, którego zadaniem jest stanie na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Uczestniczy także w procedurze przedstawiania Prezydentowi kandydatów do powołania na stanowiska sędziowskie.
Określenie „neo-KRS” nie jest nazwą ustawową. Powstało w debacie publicznej dla odróżnienia Rady wyłonionej po zmianie przepisów od modelu funkcjonującego wcześniej. Nowelizacja z grudnia 2017 roku przeniosła na Sejm kompetencję wyboru 15 sędziowskich członków KRS. Ich kadencje zaczęły się w 2018 roku.
Sam fakt, że organ nadal działa, nie rozstrzyga jednak sporu o jego konstytucyjność. Wątpliwości dotyczą tego, czy obecny sposób wyboru sędziowskich członków zapewnia Radzie niezależność od większości parlamentarnej i innych władz politycznych.
Jak zmienił się sposób wyboru członków KRS?
Spór najlepiej widać w porównaniu obu modeli. Konstytucja RP w art. 187 wskazuje skład KRS, ale nie opisuje szczegółowo całej procedury wyboru sędziowskich członków. Zwolennicy wcześniejszego modelu twierdzą, że przepis należy odczytywać w świetle dotychczasowej praktyki ustrojowej i zasady niezależności sądów.
| Kryterium | Stan przed 2017 r. | Stan po zmianie |
|---|---|---|
| Kto wybiera 15 sędziowskich członków KRS? | Wybierali ich sędziowie, za pośrednictwem organów samorządu sędziowskiego. | Wybiera ich Sejm. |
| Podstawa zmiany | Model oparty na wcześniejszych przepisach ustawy o KRS i praktyce ustrojowej. | Nowelizacja ustawy o KRS z grudnia 2017 r. |
| Relacja z władzą ustawodawczą | Wybór sędziowskich członków pozostawał poza bezpośrednią decyzją parlamentu. | Ostateczna decyzja należy do większości sejmowej. |
W obu modelach w KRS zasiadają także przedstawiciele innych władz, w tym czterech posłów i dwóch senatorów, a także przedstawiciel Prezydenta, Minister Sprawiedliwości oraz pierwszy prezes Sądu Najwyższego i prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego. Kontrowersja nie dotyczy więc samego udziału parlamentu w Radzie, lecz przejęcia przez Sejm wyboru całej piętnastki sędziowskich członków.
Dlaczego neo-KRS budzi zastrzeżenia?
Krytyka ma przede wszystkim charakter ustrojowy. Dotyczy wpływu sposobu wyboru Rady na niezależność sądów, niezawisłość sędziów i prawo obywatela do rozpoznania sprawy przez niezależny, bezstronny sąd ustanowiony ustawą. Najczęściej wskazuje się na następujące argumenty:
- Ryzyko upolitycznienia – skoro większość parlamentarna wybiera sędziowskich członków KRS, może uzyskać wpływ na organ uczestniczący w procedurze nominacji i awansów sędziowskich.
- Wątpliwości wobec art. 187 Konstytucji RP – według krytyków obecny model zmienia konstytucyjnie rozumianą równowagę w Radzie i zwiększa wpływ Sejmu poza zakres przewidziany dla jego przedstawicieli.
- Problem niezależności KRS – organ mający chronić niezależność sądów powinien sam być wystarczająco niezależny od władzy ustawodawczej i wykonawczej.
- Standardy europejskie – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Europejski Trybunał Praw Człowieka oceniałły, czy udział tak ukształtowanej Rady w nominacjach nie narusza prawa do niezależnego i bezstronnego sądu.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego, w tym w uchwale siedmiu sędziów Izby Karnej z 2 czerwca 2022 roku, przyjęto, że KRS wybrana według zasad wprowadzonych w 2017 roku nie jest organem tożsamym z konstytucyjną Radą, o której mowa w art. 187 Konstytucji. Nie oznacza to jednak, że każdy skutek udziału tej Rady można rozstrzygnąć jednym, automatycznym założeniem.
Kim jest neo-sędzia i jakie są skutki procesowe?
„Neo-sędzia” to określenie sędziego powołanego albo awansowanego przy udziale KRS ukształtowanej po zmianie z 2017 roku. Jest to termin publicystyczny, a nie ustawowa kategoria stanowiska sędziowskiego. Samo użycie tego określenia nie rozstrzyga jeszcze, czy konkretna osoba może orzekać w danej sprawie.
Sąd Najwyższy rozróżnił sytuację sędziów powołanych do Sądu Najwyższego od sytuacji sędziów sądów powszechnych. W przypadku składów Sądu Najwyższego z udziałem osób powołanych przy udziale neo-KRS przyjęto dalej idące zastrzeżenia dotyczące prawidłowości obsady. W odniesieniu do sądów powszechnych SN wskazał natomiast na potrzebę indywidualnego badania bezstronności i niezawisłości sędziego.
Takie badanie bywa określane jako test niezawisłości lub test bezstronności. Sąd analizuje przede wszystkim:
- czy w procedurze powołania doszło do naruszenia prawa krajowego,
- czy naruszenie miało dostatecznie poważny charakter,
- czy zostało naprawione przez krajowe organy sądowe.
W praktyce znaczenie mogą mieć także indywidualne okoliczności nominacji lub awansu, na przykład charakter konkursu, udział kontrkandydatów, opinia właściwego zgromadzenia sędziów oraz ewentualne powiązania awansu z pełnieniem funkcji zależnej od decyzji władzy wykonawczej. Ocena nie powinna sprowadzać się wyłącznie do samej daty powołania.
Z tego powodu nie można przyjąć, że każdy wyrok wydany z udziałem neo-sędziego jest automatycznie nieważny. W konkretnej sprawie może jednak pojawić się zarzut nienależytej obsady sądu albo brak gwarancji niezależności i bezstronności. Sąd może być zobowiązany do zbadania takiego problemu także z urzędu, zależnie od rodzaju postępowania i podstawy prawnej.
Najkrócej: neo-KRS istnieje jako organ, ale sposób wyboru jej sędziowskich członków został zakwestionowany w orzecznictwie krajowym i europejskim. Skutki dla konkretnego postępowania zależą natomiast od rodzaju sądu, statusu sędziego i indywidualnej oceny jego niezależności oraz bezstronności.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena skutków udziału konkretnego sędziego w sprawie wymaga analizy akt postępowania oraz aktualnego orzecznictwa.
